हो, नेपालको वैयक्तिक गोपनीयता सम्बन्धी ऐन, २०७५ सरकारी कार्यालयमा मात्र होइन, सामान्य व्यवसायमा पनि लागू हुन्छ। तपाईं पाहुनाको राहदानी, बिरामीको जाँच रिपोर्ट वा ग्राहकको फोन नम्बर लिनुहुन्छ भने, ऐनअनुसार त्यो व्यक्तिको सहमति चाहिन्छ। जुन कामका लागि डाटा लिनुभयो, त्यही काममा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ। केही विवरण सहमतिबिना अरूलाई दिन पाइँदैन।
हामी आफैं पनि व्यवसाय चलाउँछौं, त्यसैले यो दैनिक कामकाजमा कस्तो देखिन्छ भन्ने हामीलाई थाहा छ। WhatsApp समूहमा राहदानीका फोटो, रिसेप्सनमा रजिस्टर, दुई वर्षदेखि कसैले नहेरेको स्प्रेडसिट। यो लेखमा कानुनले वास्तवमा के भन्छ, सजिलो भाषामा बुझाइएको छ। साथै होटल, क्लिनिक, विद्यालय, पसल वा कार्यालयले यही महिना ग्राहकको डाटा सुरक्षित राख्न के गर्न सक्छन्, त्यो पनि छ।
तलका सबै कानुनी बुँदा नेपाल कानून आयोग (lawcommission.gov.np) ले प्रकाशित गरेको ऐनको अंग्रेजी पाठबाट लिइएका हुन्। यो ऐन विक्रम संवत् (वि.सं.) २०७५ असोज २ (सन् २०१८ सेप्टेम्बर १८) मा प्रमाणीकरण भएको हो। यससँगै वैयक्तिक गोपनीयता सम्बन्धी नियमावली, २०७७ पनि छ। यो व्यावहारिक गाइड हो, कानुनी सल्लाह होइन। तपाईंको आफ्नै अवस्थाका लागि हालको नियम वकिलसँग जाँच्नुहोस्।
के गोपनीयता ऐन मेरो निजी व्यवसायमा पनि लागू हुन्छ?
हो। ऐनका धेरै मुख्य दफाले जुनसुकै “व्यक्ति” वा “संगठित संस्था” (body corporate) को कुरा गर्छन्। ऐनअनुसार संगठित संस्था भन्नाले कानुनबमोजिम स्थापना भएका संगठन, कम्पनी, बैंक, समिति, सहकारी वा यस्तै संस्था बुझिन्छ। पोखराको गेस्टहाउसदेखि काठमाडौंको सफ्टवेयर कम्पनीसम्म, दर्ता भएका धेरैजसो व्यवसाय यसभित्र पर्छन्।
“व्यक्तिगत सूचना” भनेको के हो?
धेरै व्यवसायीले सोचेभन्दा धेरै कुरा। ऐनको दफा २ मा अरू कुराका साथै यी पर्छन्:
- जात, जाति, धर्म र वैवाहिक स्थिति
- शिक्षा र शैक्षिक योग्यता
- ठेगाना, टेलिफोन नम्बर र इमेल ठेगाना
- राहदानी, नागरिकता प्रमाणपत्र, राष्ट्रिय परिचयपत्र, सवारी चालक अनुमतिपत्र र मतदाता परिचयपत्रको विवरण
- औंठाछाप, ल्याप्चे, रगत समूह र अन्य बायोमेट्रिक विवरण
- आपराधिक पृष्ठभूमिको विवरण
त्यसैले पाहुनाको रजिस्टर, बिरामीको फाइल, विद्यार्थी भर्ना फाराम र ग्राहकको WhatsApp सूची, सबैमा व्यक्तिगत सूचना हुन्छ।
कानुनले व्यवसायलाई के गर्न भन्छ?
मुख्य नियम छोटा छन्। ऐनको दफा १२ ले भन्छ:
- सहमति लिनुहोस्। कसैको व्यक्तिगत वा पारिवारिक डाटा संकलन गर्दा उसको सहमति लिनैपर्छ।
- जुन कामका लागि लिनुभयो, त्यसैमा मात्र प्रयोग गर्नुहोस्। संगठित संस्थाले सहमति लिएर संकलन गरेको डाटा जुन उद्देश्यका लागि लिइएको हो, त्यसैमा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ। चेक-इनका लागि लिएको राहदानीको कपी विज्ञापन पठाउने सूची होइन।
- संवेदनशील विवरण सहमतिबिना नदिनुहोस्। कुनै व्यक्तिको यी विवरण उसको सहमतिबिना अरूलाई दिन वा प्रकाशित गर्न पाइँदैन: स्वास्थ्य जाँचको विवरण, सम्पत्ति र आम्दानीको विवरण, रोजगारीको विवरण, पारिवारिक विषय, बायोमेट्रिक विवरण र ल्याप्चे, हस्ताक्षर वा विद्युतीय हस्ताक्षर, राजनीतिक आस्था, र व्यापार वा कारोबारको विवरण।
दफा २६ ले यही कुरा अर्को कोणबाट भन्छ: संगठित संस्थासँग रहेको व्यक्तिगत सूचना सम्बन्धित व्यक्तिको सहमतिबिना प्रयोग गर्न वा अरूलाई दिन पाइँदैन। तर केही तोकिएका अवस्थामा छुट छ, जस्तै अधिकार पाएको अनुसन्धान अधिकारीले लिखित रूपमा माग गरेमा वा अदालतले आदेश दिएमा।
होटल, पसल वा रेस्टुरेन्टमा CCTV राख्न मिल्छ?
सार्वजनिक ठाउँमा मिल्छ, तर सीमा छ। दफा २० अनुसार सार्वजनिक ठाउँमा शौचालय, बाथरुम र लुगा फेर्ने कोठाबाहेक अरू ठाउँमा क्यामेरा राख्न सकिन्छ। साथै सबैले देख्ने गरी त्यहाँ क्यामेरा जडान गरिएको सूचना राख्नुपर्छ।
होटलका लागि यो झन् महत्त्वपूर्ण छ। ऐनमा “आवास” को परिभाषाभित्र कोही रात बिताउन बस्ने होटल, रिसोर्ट, लज, गेस्टहाउस वा क्याम्पको कोठा पनि पर्छ। दफा ९ अनुसार कसैको आवासमा उसको सहमतिबिना CCTV राख्न पाइँदैन। व्यवहारमा, क्यामेरा लबी, करिडोर, प्रवेशद्वार र क्यास काउन्टरमा राख्नुहोस्। पाहुनाको कोठा, बाथरुम वा लुगा फेर्ने ठाउँमा कहिल्यै नराख्नुहोस्।
गल्ती भयो भने के हुन सक्छ?
सजाय वास्तविक छ। दफा २९ अनुसार केही प्रावधान उल्लंघन गरेमा ३ वर्षसम्म कैद, रु. ३०,००० सम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुन सक्छ। माथि भनिएका संरक्षित विवरण सहमतिबिना दिनु, दफा २६ विपरीत सहमतिबिना व्यक्तिगत सूचना प्रयोग गर्नु, वा दफा ९ विपरीत आवासमा CCTV राख्नु यसमा पर्छन्। दफा ३० अनुसार पीडित व्यक्तिले जिल्ला अदालतमा उजुरी दिन सक्छ, र उजुरी त्यो काम भएको मितिले ३ महिनाभित्र दिनुपर्छ। दफा ३१ अनुसार अदालतले दोषीबाट पीडितलाई मनासिब क्षतिपूर्ति भराउन पनि सक्छ।
कानुनबाहेक, पाहुनाको राहदानी वा बिरामीको रिपोर्ट चुहिँदा व्यवसायको विश्वसनीयता बिग्रन्छ, जुन फेरि बनाउन गाह्रो हुन्छ। सबैले एकअर्कालाई चिन्ने सानो सहरमा त झनै।
यही महिनाका लागि व्यावहारिक चेकलिस्ट
धेरैजसो जोखिम ठूला प्रणालीमा होइन, दैनिक बानीमा हुन्छ। यी चरण क्रमैसँग गर्नुहोस्:
- के-के संकलन गर्नुहुन्छ, सूची बनाउनुहोस्। व्यक्तिगत डाटा लिने हरेक ठाउँ लेख्नुहोस्: बुकिङ फाराम, रिसेप्सनको रजिस्टर, भर्ना फाराम, बिरामीको फाइल, डेलिभरी ठेगाना, नियमित ग्राहकको सूची। हरेक कुरा कहाँ राखिएको छ, त्यो पनि लेख्नुहोस्।
- कम लिनुहोस्। नागरिकताको पूरै कपी चाहिँदैन भने नलिनुहोस्। जति कम डाटा, त्यति कम जोखिम।
- किन लिनुभयो, लेखेर भन्नुहोस्। फाराम र बुकिङ पेजमा एउटा छोटो, स्पष्ट वाक्य थप्नुहोस्: के लिनुहुन्छ, किन लिनुहुन्छ, र कसलाई सम्पर्क गर्ने। वेबसाइटमा सरल गोपनीयता पेज राख्दा पनि यसमा मद्दत हुन्छ।
- विज्ञापनका लागि छुट्टै सहमति लिनुहोस्। कसैलाई SMS, Viber वा WhatsApp को प्रचार सूचीमा राख्नुअघि छुट्टै टिक बक्स वा प्रश्नबाट सोध्नुहोस्।
- च्याट समूहमा परिचयपत्रका फोटो पठाउन बन्द गर्नुहोस्। राहदानी र परिचयपत्रका कपी व्यक्तिगत फोन र कर्मचारीको WhatsApp समूहबाट हटाएर, सीमित पहुँच भएको एउटै सुरक्षित ठाउँमा राख्नुहोस्।
- कसले के हेर्न पाउने, सीमित गर्नुहोस्। रिसेप्सनलाई स्वास्थ्यको विवरण चाहिँदैन। पार्ट-टाइम सहयोगीलाई ग्राहकको पूरै सूची चाहिँदैन। एउटै साझा पासवर्ड होइन, हरेक व्यक्तिलाई छुट्टै लगइन दिनुहोस्।
- दुई-चरण प्रमाणीकरण (2FA) खोल्नुहोस्। ग्राहकको डाटा भएका इमेल, क्लाउड ड्राइभ र सफ्टवेयरका खाता सुरक्षित गर्नुहोस्। व्यवसायको Facebook र WhatsApp खाता सुरक्षित राख्ने हाम्रो गाइडमा यसको तरिका छ।
- नियमित ब्याकअप लिनुहोस् र पुरानो डाटा हटाउनुहोस्। चाहिने रेकर्डको ब्याकअप राख्नुहोस्। अब नचाहिने पुराना फाइल हटाउनुहोस्, तर कर र बिलका रेकर्ड कति समय राख्नुपर्छ भन्ने पहिले आफ्नो लेखापालसँग सोध्नुहोस्।
- CCTV को सूचना र ठाउँ जाँच्नुहोस्। हरेक क्यामेरा भएको ठाउँमा देखिने सूचना छ कि छैन, र कुनै क्यामेरा कोठा, बाथरुम वा लुगा फेर्ने ठाउँतिर फर्केको छ कि छैन, हेर्नुहोस्।
- डाटा चुहिए के गर्ने, छोटो योजना लेख्नुहोस्। के भयो भनेर कसले हेर्ने, कसले पासवर्ड फेर्ने, र प्रभावित ग्राहकसँग कसले कुरा गर्ने, पहिल्यै तय गर्नुहोस्।
तपाईं अनलाइन बिक्री गर्नुहुन्छ भने, विद्युतीय व्यापार ऐन, २०८१ ले यसमाथि थप दायित्व राख्छ। हाम्रो ई-कमर्स कानुनी पालना गाइड हेर्नुहोस्।
सफ्टवेयरले जोखिम बढाउनुको सट्टा कसरी मद्दत गर्छ?
राम्रो सफ्टवेयरले सुरक्षित तरिकालाई नै सजिलो तरिका बनाउँछ। बुकिङ, क्लिनिक वा विद्यालयको सफ्टवेयरले परिचयपत्रका कागजात एउटै इन्क्रिप्ट गरिएको ठाउँमा राख्न सक्छ। हरेक कर्मचारीलाई उसको कामलाई चाहिने कुरा मात्र देखाउन सक्छ। कसले कुन फाइल खोल्यो भन्ने रेकर्ड राख्न सक्छ, र पुराना रेकर्ड तोकिएको समयमा हटाउन सक्छ। हाम्रो वेब एप्लिकेसन सेवा यिनै बानीमा आधारित छ। हाम्रो क्लाउड सञ्चालन सेवा ले तपाईंले अहिले प्रयोग गरिरहेका प्रणालीको पहुँच नियन्त्रण, ब्याकअप र निगरानी हेर्छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्न
ग्राहकको फोन नम्बर मात्र सेभ गर्न पनि सहमति चाहिन्छ? ऐनअनुसार व्यक्तिगत डाटा संकलन गर्दा सहमति लिनुपर्छ, र फोन नम्बर व्यक्तिगत सूचना हो। व्यवहारमा, ग्राहकले बुकिङका लागि नम्बर दिँदा त्यसको उद्देश्य स्पष्ट पार्नुहोस्, र नसोधी अर्को काममा प्रयोग नगर्नुहोस्।
पाहुनाको राहदानीको कपी ट्रेकिङ साझेदार वा एयरलाइनलाई दिन मिल्छ? पाहुनाले मागेको सेवाका लागि आवश्यक छ र उहाँले सहमति दिनुभएको छ भने मात्र। कसलाई र किन दिँदै हुनुहुन्छ, पाहुनालाई भन्नुहोस्। सार्वजनिक समूहमा होइन, सुरक्षित माध्यमबाट पठाउनुहोस्।
दर्ता गर्नुपर्ने छुट्टै डाटा संरक्षण निकाय छ? ऐनमा त्यस्तो दर्ता गर्नुपर्ने व्यवस्था हामीले पुष्टि गर्न सकेनौं। यस विषयका कानुन बदलिन सक्छन्, त्यसैले हालको नियम वकिलसँग जाँच्नुहोस्।
पसलको प्रवेशद्वारमा CCTV राख्न मिल्छ? मिल्छ। ऐनले शौचालय, बाथरुम र लुगा फेर्ने कोठाबाहेक सार्वजनिक ठाउँमा क्यामेरा राख्न दिन्छ, तर क्यामेरा छ भन्ने सूचना सबैले देख्ने गरी राख्नुपर्छ।
तपाईंको ग्राहकको डाटा एकपटक जाँच गराउनुहुन्छ?
तपाईंका फाराम, फाइल, सफ्टवेयर र खाताले व्यक्तिगत सूचना कसरी सम्हाल्छन्, हामी हेरिदिन सक्छौं। तपाईंको व्यवसाय वास्तवमा जसरी चल्छ, त्यसमा मिल्ने व्यावहारिक कदम पनि देखाउन सक्छौं। हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस् र तपाईं कस्तो व्यवसाय चलाउनुहुन्छ, भन्नुहोस्।