नेपालको सानो व्यवसायका लागि राम्रो ब्याकअप भनेको महत्त्वपूर्ण डाटाका तीन प्रति, कम्तीमा दुई फरक ठाउँमा, र एउटा प्रति भाइरस वा चोरले भेट्न नसक्ने ठाउँमा राख्नु हो। सबैभन्दा जरुरी कुरा, त्यसलाई जाँच्नुहोस्। कहिल्यै फिर्ता खोलेर नहेरिएको ब्याकअप केवल आशा मात्र हो। महँगो उपकरण नकिनी एक दिउँसोमै काम गर्ने योजना बनाउन सकिन्छ।

होटल, ट्रेकिङ एजेन्सी, पसल, क्लिनिक, स्कुल वा लाउन्ड्रीका लागि डाटा नै व्यवसाय हो। बिलिङ र बिक्रीको हिसाब, पाहुना र बुकिङको सूची, स्टक, कर्मचारीको विवरण र वर्षौंका फोटो सबै त्यहीँ हुन्छन्। ल्यापटप चोरी हुँदा, बत्ती झिलिमिली हुँदा हार्ड डिस्क बिग्रँदा, वा काउन्टरको कम्प्युटरमा ransomware को सन्देश आउँदा एकै मिनेटमा सबै हराउन सक्छ। यो वर्ष नेपाली संस्थाहरूमा ransomware आक्रमणका समाचार आएका छन्। बैंकभन्दा साना व्यवसायलाई निशाना बनाउन झन् सजिलो हुन्छ।

मेरो व्यवसायमा कुन-कुन डाटाको ब्याकअप चाहिन्छ?

एक दिनमा फेरि बनाउन नसकिने जुनसुकै डाटाको ब्याकअप लिनुहोस्। आफ्नो व्यवसायमा डाटा वास्तवमा कहाँ-कहाँ छ, घुमेर सूची बनाउनुहोस्। धेरैजसो व्यवसायमा यस्तो हुन्छ:

  • काउन्टर वा अफिसको कम्प्युटरमा रहेको बिलिङ, POS वा हिसाब सफ्टवेयर, र त्यसको डाटाबेस फाइल।
  • बुकिङ र ग्राहकको रेकर्ड: स्प्रेडसिट, बुकिङ प्रणाली, पाहुनाको रजिस्टर, बिरामी वा विद्यार्थीको रेकर्ड।
  • कागजात: PAN/VAT का कागज, सम्झौता, कर्मचारीका फाइल, आपूर्तिकर्ता र मूल्यसूची।
  • वेबसाइट, Facebook र Google Business Profile का लागि फोटो र प्रचार सामग्री।
  • मोबाइल फोन: अर्डर र बुकिङ WhatsApp मा आउँछ भने त्यसका च्याट र सम्पर्क नम्बर।
  • तपाईंको वेबसाइट: होस्टिङ कम्पनीमा रहेका फाइल र डाटाबेस।

“बिलिङ मात्र चलाउने” कम्प्युटरलाई नबिर्सनुहोस्। प्रायः त्यो नै सबैभन्दा पुरानो कम्प्युटर हुन्छ, र वर्षौंदेखि कसैले त्यसको प्रति नलिएको हुन्छ।

सजिलो भाषामा 3-2-1 ब्याकअप नियम के हो?

धेरैजसो विपत्तिबाट जोगाउने सबैभन्दा सजिलो योजना यही हो:

  • डाटाका ३ प्रति: मूल फाइल र दुई ब्याकअप।
  • २ फरक किसिमको भण्डारण, जस्तै कम्प्युटर आफैं र एउटा बाहिरी हार्ड डिस्क।
  • १ प्रति व्यवसायभन्दा बाहिर, प्रायः क्लाउडमा, ताकि पसलमा आगलागी, बाढी, चोरी वा ransomware हुँदा सबै नगुमोस्।

ransomware बाट बचाउने भनेकै बाहिर राखेको प्रति हो। ransomware ले पहुँचमा भएका सबै ड्राइभ इन्क्रिप्ट गर्छ, दिनभरि जोडिराखेको बाहिरी डिस्क पनि। त्यसैले बाहिरी डिस्क ब्याकअप चल्दा मात्र जोड्नुहोस्। क्लाउडले पनि अन्तिम फाइल मात्र होइन, फाइलका पुराना संस्करण पनि राख्नुपर्छ।

Google Drive वा OneDrive मा राख्नु मात्र पुग्छ?

सुरुवात राम्रो हो, तर एक्लै पूरा योजना होइन। सिंक हुने फोल्डरले तपाईंका गल्ती पनि सार्छ। कम्प्युटरमा फाइल मेटियो वा इन्क्रिप्ट भयो भने सिंक भएको प्रति पनि केही बेरमै बदलिन सक्छ। तपाईंको सेवाले फाइलको version history र recycle bin राख्छ कि राख्दैन, र कति दिनसम्म राख्छ, जाँच्नुहोस्। व्यवसायिक सफ्टवेयरको डाटाबेस पनि प्रायः बन्द गरेर वा export गरेर मात्र कपी गर्नुपर्छ, नत्र प्रति बिग्रिएको हुन सक्छ। आफ्नो सफ्टवेयर आपूर्तिकर्तालाई डाटाबेसको सफा ब्याकअप कसरी लिने भनेर सोध्नुहोस्।

चरणबद्ध रूपमा: एक दिउँसोको ब्याकअप योजना

  1. सूची बनाउनुहोस्। डाटा कहाँ-कहाँ छ (माथिको सूची), कसको जिम्मामा छ र कति छिटो फेरिन्छ, लेख्नुहोस्।
  2. कागजात र फोटोको क्लाउड प्रति खोल्नुहोस्। दुई-चरण प्रमाणीकरणले सुरक्षित व्यवसायिक अकाउन्ट प्रयोग गर्नुहोस्। व्यवसायका अकाउन्ट सुरक्षित राख्ने गाइडमा तरिका छ।
  3. मुख्य कम्प्युटरका लागि एउटा बाहिरी हार्ड डिस्क किन्नुहोस् र दैनिक वा साप्ताहिक स्वचालित ब्याकअप मिलाउनुहोस्। Windows र macOS दुवैमा यसका लागि आफ्नै टुल हुन्छ।
  4. हरेक ब्याकअपपछि डिस्क निकाल्नुहोस् र अर्को कोठामा वा घरमा राख्नुहोस्।
  5. बिलिङ वा POS डाटाको सफा export लिनुहोस्। सही तरिका र समय आपूर्तिकर्तालाई सोध्नुहोस्, र export डिस्क र क्लाउड दुवैमा राख्नुहोस्।
  6. होस्टिङ कम्पनीलाई सोध्नुहोस् कि उनीहरूले तपाईंको वेबसाइट र इमेलको ब्याकअप लिन्छन् कि लिँदैनन्, कति पटक लिन्छन्, र तपाईंले त्यसको प्रति कसरी पाउनुहुन्छ।
  7. व्यवसायमा चलाइने फोनको ब्याकअप लिनुहोस्। WhatsApp च्याट ब्याकअप र सम्पर्क नम्बरको सिंक खोल्नुहोस्।
  8. हरेक महिना फिर्ता खोलेर जाँच्नुहोस्। हरेक ब्याकअपबाट एउटा पुरानो फाइल खोल्नुहोस्। खुलेन भने ब्याकअपले काम गरिरहेको छैन।
  9. एक पानामा लेख्नुहोस् ब्याकअप कहाँ छ र समस्या पर्दा कसलाई फोन गर्ने। त्यसको छापिएको प्रति अफिसमा राख्नुहोस्।

कति-कति बेला ब्याकअप लिने?

जति समयको डाटा गुमाउन सहन सक्नुहुन्छ, त्यति नै बेला ब्याकअप लिनुहोस्। एक दिनको बिक्री र बुकिङ गुम्दा पीडा हुन्छ भने कम्तीमा दिनको एक पटक लिनुहोस्। सिजनमा व्यस्त होटल वा पसललाई अझ धेरै पटक चाहिन सक्छ। कमै फेरिने कागजात साप्ताहिक भए पुग्छ। ब्याकअप आफैं चल्ने गरी मिलाउनुहोस्। व्यस्त हप्तामा सबैभन्दा पहिले बिर्सिने काम हातैले लिने ब्याकअप हो।

ब्याकअप कति समयसम्म राख्ने?

अन्तिम प्रति मात्र होइन, केही पुराना संस्करण पनि राख्नुहोस्। ransomware वा गल्ती कहिलेकाहीँ हप्तौंपछि मात्र थाहा हुन्छ। त्यसैले हालका दैनिक प्रति र मासिक प्रति दुवै राख्नु सुरक्षित हुन्छ। हिसाब, बिलिङ र करका रेकर्ड कति वर्ष राख्नुपर्छ भन्ने कानुनले तोकेको हुन्छ। हालको नियम IRD वा आफ्नो लेखापालसँग जाँच्नुहोस्, र तपाईंको ब्याकअपले कम्तीमा त्यति समय समेट्छ कि समेट्दैन, हेर्नुहोस्।

ब्याकअपमा ग्राहकको डाटा छ भने त्यसलाई पनि मूल डाटा जत्तिकै होसियारीले राख्नुपर्छ। किन भन्ने कुरा ग्राहकको डाटा र गोपनीयता ऐन २०७५ गाइडमा छ।

ransomware आयो भने के गर्ने?

हतार नगरी छिटो काम गर्नुहोस्:

  1. प्रभावित कम्प्युटरलाई इन्टरनेट र नेटवर्कबाट छुट्याउनुहोस्। अरू कम्प्युटर जथाभावी खोल्ने-बन्द गर्ने नगर्नुहोस्।
  2. ब्याकअप जाँच्नु र सल्लाह लिनुअघि पैसा नतिर्नुहोस्। पैसा तिर्दैमा डाटा फिर्ता पाइन्छ भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन।
  3. आक्रमणअघिका अफलाइन र क्लाउड प्रति जाँच्नुहोस्।
  4. नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोमा उजुरी गर्नुहोस् र फिरौती माग्ने सन्देशको स्क्रिनसट राख्नुहोस्।
  5. सफा कम्प्युटरमा डाटा फिर्ता ल्याउनुहोस्, पासवर्ड बदल्नुहोस्, र आक्रमण कहाँबाट भित्र पस्यो त्यो बाटो बन्द गर्नुहोस्।

बारम्बार सोधिने प्रश्न (FAQ)

USB पेन ड्राइभ राम्रो ब्याकअप हो? केही फाइलका लागि केही नहुनुभन्दा राम्रो हो, तर पेन ड्राइभ सजिलै बिग्रन्छ र हराउँछ। महत्त्वपूर्ण कुराका लागि बाहिरी हार्ड डिस्क र क्लाउड प्रति दुवै प्रयोग गर्नुहोस्।

मेरो कम्प्युटर नयाँ छ। अझै ब्याकअप चाहिन्छ? चाहिन्छ। नयाँ डिस्क पनि बिग्रन सक्छ। चोरी, पानी र ransomware ले कम्प्युटर नयाँ हो कि पुरानो भनेर हेर्दैनन्।

राम्रोसँग गर्न सर्भर नै चाहिन्छ? धेरैजसो सानो व्यवसायलाई चाहिँदैन। एउटा बाहिरी डिस्क, व्यवसायिक क्लाउड अकाउन्ट र मासिक जाँचले आधारभूत काम पुग्छ। धेरै कम्प्युटर भएको ठूलो टोलीलाई सानो केन्द्रीय प्रणाली उपयोगी हुन सक्छ।

ब्याकअपको जिम्मा कसले लिने? एक जना तोक्नुहोस्, र योजना थाहा भएको अर्को एक जना पनि राख्नुहोस्। ब्याकअप कहाँ छ भनेर एक जनालाई मात्र थाहा हुनु पनि जोखिम हो।

ब्याकअप योजनामा सहयोग चाहियो?

हामी आफैं पनि व्यवसाय चलाउँछौं, त्यसैले व्यस्त बिहान काउन्टरको कम्प्युटर नखुल्दा कस्तो हुन्छ भन्ने हामीलाई थाहा छ। हामी क्लाउड र सञ्चालन सेवा अन्तर्गत स्वचालित ब्याकअप, फिर्ता खोलेर गरिने जाँच र निगरानी मिलाउँछौं, र तपाईं भर पर्ने व्यवसायिक सफ्टवेयर छिट्टै फिर्ता ल्याउन सकिने बनाउँछौं। हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस् र अहिले के-के प्रयोग गर्दै हुनुहुन्छ भनेर बताउनुहोस्।